Disclaimer: Martijn is geen bevoegd psycholoog. Loop je tegen zingevingsproblemen aan of voelt het leven als teveel? Neem dan zeker contact op met je huisarts, of in geval van levensbedreigende mentale gezondheidsproblemen 113.

Een aantal jaar geleden, ook al weet ik niet precies wanneer, lag ik trillend in mijn bed met een enorme angst. Het enige waar ik mijn aandacht op kon richten was het feit dat ik dood ging en hoe betekenisloos mijn leven wel niet was. Dit is een van de “geheime waarheden’’ van de wereld, die ten eerste niet heel geheim is en ten tweede niet helemaal waar. Daarom wil ik hierbij graag bekijken of dit klopt en wat je er tegen zou kunnen doen.

De toekomst is niet genoeg

Laten we eerst nadenken over het idee dat de betekenis van ons leven in de toekomst ligt. Bijvoorbeeld door heel veel te verdienen, beroemd te worden, een grote wetenschappelijke ontdekking te doen of door naar de hemel te gaan. Behalve het feit dat veel van deze dromen waarschijnlijk niet uitkomen wil ik hier een aantal andere problemen van noemen die filosoof Julian Baggini schetst:

Ten eerste, als we eenmaal accepteren dat er in de toekomst betekenis kan zijn, dan is dat er nu ook. Als we betekenis zien in ons leven als we heel rijk zijn betekent dat ook dat er betekenis is in het weinige geld wat we nu hebben. Of als we betekenis zien bij een toekomstige wetenschappelijke ontdekking betekent ook dat er betekenis is in kleinere ontdekkingen. Het verschil is namelijk altijd stapsgewijs.

Ten tweede kan het zijn dat we de betekenis van ons leven in de toekomst leggen omdat we er niet goed tegen kunnen dat het leven niet perfect is. In die zin zijn we dus oneerlijk tegen onszelf en doen we alsof de betekenis van ons leven in de toekomst ligt. Dit staat een vorm van oprechtheid tegen onszelf in de weg.

Ten derde wordt de nadruk te veel gelegd op een moment in plaats van een meer langdurige visie over een betekenis in het leven. Dit is dan met de uitzondering als je bijvoorbeeld heel vroeg beroemd wordt. De bevrediging van groot succes komt pas laat in het leven en is van korte duur. Vaak is de bevrediging die geld of beroemdheid brengt ook kleiner dan we denken. Het is ook niet noodzakelijk dat ons verlangen naar meer stopt als ons doel is bereikt.

Het hier en nu is beter maar ook niet alles

Het is dus beter om de betekenis van ons leven in het hier en nu te zoeken. Dat doet Baggini dus ook. Hij ziet een betekenisvol leven als een leven vol met oprechtheid, blijdschap, zorgen voor anderen en waar je wordt wie je wil worden. Echter is dit precies het probleem waar we mee begonnen: dat we af en toe uit de sleur worden gehaald en deze dingen juist niet meer als betekenisvol zien.

Baggini geeft ons hier wel wat begeleiding in. Hij denkt dat mensen die het leven betekenisloos noemen kunnen overdrijven en zelfs hun lijden mooier maken dan dat het is. Door bijvoorbeeld te denken dat er iets heel ‘diepzinnigs’ te leren valt door dit lijden. Maar er is natuurlijk helemaal geen grote les om te leren door het lijden. Het advies dat we niet moeten overdrijven is goed. Kleine dingen in het leven zijn namelijk niet betekenisloos. Maar er zijn wel degelijk dingen waar we oprecht verdrietig over kunnen zijn, denk bijvoorbeeld aan het feit dat ons leven kort is en we nooit een grote impact op de wereld zullen hebben. We hebben dus meer nodig dan Baggini ons geeft.

Wat is stress en wat kan je er tegen doen?

Volgens het “transactionele model van stress” ontstaat stress wanneer iemand het gevoel heeft wat er van hem gevraagd wordt niet aan te kunnen. Dit doen we door twee beoordelingen te doen. Het eerste is het oordeel van de situatie: hoe erg is de situatie en hoeveel kan het ons kwaad doen? Het tweede is een beoordeling van onze vaardigheden, ben je goed genoeg om met de situatie om te gaan? Als we beoordelen dat onze vaardigheden niet goed genoeg zijn om met de situatie om te gaan, krijgen we stress.

Er is veel wat je tegen stress kan doen: denk bijvoorbeeld aan therapie, sporten of ademhalingsoefeningen. Maar er zijn ook zo’n 400 copingmechanismenManieren om met problemen om te gaan om met stress om te gaan. Dat zijn er te veel om hier op te noemen en sommige zijn in dit geval beter dan andere. Goede manieren zijn bijvoorbeeld voor jezelf zorgen, je emoties ten opzichte van de situatie veranderen, sociale ondersteuning zoeken. We kunnen de twee beoordelingen die we eerder hebben gedaan opnieuw bekijken. Copingstrategieën die in dit geval minder goed werken zijn dingen die direct het probleem aanpakken, sinds we niet kunnen veranderen dat we kort leven of weinig invloed hebben. Maar ik zal hier wat mechanismen toepassen.

Drie voorbeelden van copen

Ten eerste kunnen we de twee oordelen van een andere waarde voorzien. Misschien is de dood een minder grote bedreiging dan we denken of hebben we betere vaardigheden om ermee om te gaan dan we denken. Ik denk dat in dit geval stress ontstaat doordat de dood tussen ons en onze plannen in komt. Als we meer willen doen dan de dood ons toelaat, dan zijn onze vaardigheden dus niet goed genoeg om met de situatie om te gaan. Maar misschien zijn we tot veel meer in staat dan we denken of kunnen we onze plannen kleiner maken. Op die manier zien we onszelf beter of is de bedreiging kleiner.

Ten tweede kunnen we met wat meer verwondering naar de vraag kijken. De betekenis van het leven is geen makkelijke vraag om te beantwoorden, zoals filosoof Richard Taylor schrijft: “De vraag of het leven enige betekenis heeft is moeilijk te stellen, de meer iemand erop concentreert en er kritisch over nadenkt, de meer de vraag hem ontwijkt, of het blijkt dat de vraag zelf niet te begrijpen is”.

Maar terwijl het vaak vervelend is als vragen moeilijk te beantwoorden zijn, kunnen we het in dit geval in ons voordeel gebruiken. Het betekent juist dat we geen overhaaste conclusies moeten trekken over de betekenisloosheid van het leven en kan zelfs een gevoel van verwondering veroorzaken. Ik denk dat dit ons een ander positiever perspectief geeft.

Ten derde kunnen we proberen de humor in te zien van de betekenis van het leven. Dit is misschien moeilijk om in eerste instantie te zien. Maar ik wil hierbij een voorbeeld halen die David Foster Wallace gebruikt om de humor van Kafka uit te leggen:

“Je kan ze (zijn studenten) om zijn verhalen voor te stellen als een soort deur. Om voor te stellen dat we naar de deur toegaan en er op kloppen, steeds harder, kloppen en kloppen, we willen niet alleen naar binnen we moeten naar binnen; we weten niet waarom, maar we voelen het, een totale wanhoop om naar binnen te gaan, kloppen en rammen en trappen. Dan, eindelijk, gaat de deur open… en hij zwaait naar buiten toe – we waren al binnen, waar we wilden zijn. Dat is komisch.”

Om te zoeken naar de betekenis van het leven en dan erachter te komen dat het al in het hier en nu is, is in deze zin komisch. Humor kan een goed copingmechanisme zijn.

Conclusie: er is veel aan te doen

We hebben een bak aan manieren gevonden hoe we om kunnen gaan met het gevoel van betekenisloosheid. We moeten zorgen dat we de betekenis van ons leven niet in de toekomst zetten. Dan komt het namelijk misschien niet uit. Ook halen we dan verantwoordelijkheid weg voor het heden en focussen we op een te korte duur. We moeten onthouden dat als er betekenis in de toekomst is, we al moeten accepteren dat het ook in het hier en nu zit. Verder zouden we een van de vele copingsmechanismes kunnen gebruiken door bijvoorbeeld wat minder te overdrijven, onze doelen lager te zetten, meer vertrouwen in onze vaardigheden te hebben, met meer verwondering en humor naar de vraag kijken, voor jezelf te zorgen, sociale ondersteuning zoeken of natuurlijk door professionele hulp te zoeken.