Mannelijkheid is politiek geworden. Het succes van de Netflix-serie ‘Adolescence’ gaf politici en commentatoren de aanleiding om het weer te hebben over de online radicalisering van mannen. Politieke analyses van content over mannelijkheid en reacties op feminisme zijn niet nieuw, maar weinig mensen staan er bij stil dat dit een terugkerend thema op het internet is sinds de jaren ‘10.

Daarnaast zijn er ook berichten dat jonge mannen gemiddeld rechtsere standpunten innemen dan jonge vrouwen. In hoeverre dit komt door de ManosphereDe online omgeving die zich richt op 'mannelijkheid' en anti-feminisme of onderliggende oorzaken is erg moeilijk uit te zoeken. Wel heb ik onderzocht in hoeverre de ideeën van verschillende delen in de Manosphere overeenkomen en lijken op de radicaal rechtse ideeën over ‘wokeness’. Adolescence, de serie op Netflix, gaat niet specifiek over de directe invloed van influencers. In de serie wordt een 14-jarige jongen, Jamie, uitgescholden met begrippen zoals ‘incel’Incel is een internetterm voor mannen die het niet lukt om een romantische of seksuele partner te vinden en ‘red pill’. Een therapeut zoekt vervolgens uit in hoeverre Jamie zelf gelooft in de denkbeelden van de ‘red pill’ en Jamie’s ouders vragen zich af of ze zelf schuldig zijn door niet eerder in te grijpen in hoeveel tijd Jamie achter zijn computer zit. De bedenkers van de serie uiten hiermee hun zorgen over hoe tienerjongens online in aanraking komen met extremistische ideeën over mannelijkheid en hoe je als man met vrouwen omgaat.

De discussie past in een bredere trend waarin elke uiting van identiteit opgevat wordt als een politiek statement. Met name sinds 2024 wordt elke vorm van aandacht voor genderidentiteit geframed als een groot radicaal links plan tegen het hele Westen. Dat reactionairreactionair denken houdt in dat je terug wilt naar hoe vroeger iets werd gedaan of gezien. Sommige reactionairen willen bijvoorbeeld het klassieke gezin van de man die werkt en de vrouw die het huishouden doet terug. rechts allerlei extreme verhalen bedenkt over progressieve activisten en hun zogenaamde heerschappij over de media, is echter niet nieuw. Ik heb onderzoek gedaan naar een aantal controversiële mediahypes rond de ‘cultuuroorlog’ die ook met feminisme of mannelijkheid te maken hadden.

Een van de eerste bewegingen die zich verzetten tegen feminisme en inclusiviteit was #Gamergate in 2014. Vanaf toen tot aan de Amerikaanse presidentsverkiezing in 2016 werden de losjes verbonden online subculturen zichtbaar die we nu de Manosphere noemen. Een aantal van deze subculturen en influencers worden geassocieerd met radicaal rechts, complottheorieën (met name rond feminisme) of vrouwenhaat. Maar de meesten zijn ontstaan rondom influencers die posten over fitness, spiritualiteit en/of zelfvertrouwen en zijn minder op politiek gericht.

Van Gamergate tot Andrew Tate

Om de krankzinnige theorieën niet te veel aandacht te geven zal ik niet elke complottheorie helemaal uitleggen. Wel is het goed om stil te staan bij overeenkomsten tussen de theorieën en wie de zondebok in het verhaal is.

#Gamergate (augustus 2014)

#Gamergate is de naam die een beruchte online lastercampagne gericht tegen enkele vrouwen kreeg. De doelwitten werkten in de gamesindustrie. Het begon niet met inhoudelijke kritiek, maar een beschuldiging over wangedrag van gameontwikkelaar Zoe Quinn door haar ex-vriend. Dit gerucht verspreidde zich snel als een complottheorie, waarna haar persoonlijke gegevens online werden gezet en ze veelvuldig bedreigd werd. Het volgende doelwit van deze groepering was Anita Sarkeesian. Ze maakte sinds 2012 content waarin ze vanuit feministisch perspectief kritiek leverde op videogames. Binnen een maand was er een gemeenschap op internetfora ontstaan die geloofde dat feministen samenspanden om de dingen die mannen aan videogames leuk vinden te schrappen uit de videogame-industrie.

Waarschijnlijk bestonden deze ideeën al langer in de verre hoeken van het internet, maar dat internettrollen samenwerkten om vrouwen lastig te vallen met een (ietwat) eensgezind verhaal, dat was nieuw. De ernst van de stortvloed aan bedreigingen maakten dat de media het verhaal oppikten. In zekere zin was #Gamergate hiermee geslaagd: Ook wie niet op die fora zat, maakte kennis met de tegenbeweging. De kern van #Gamergate was een diep wantrouwen tegen deze vrouwen en een tegenreactie op het steeds zichtbaarder worden van vrouwen in de gamesindustrie.

Red Pill (2010-2018)

De complotten van #Gamergate waren een uiting van wantrouwen richting bepaalde vrouwen. Hoe diep gaat dit wantrouwen en het complotdenken?

‘The Red Pill’, verwijzing naar ‘The Matrix’ waarin een rode pil slikken symbool staat voor het leren van de ongemakkelijke waarheid, is de naam die een online gemeenschap zelf heeft bedacht voor een vergaarbak aan ideeën over relaties, daten, seks en feminisme. Voor deze subcultuur is daten en flirten ‘het spel’ dat iedereen speelt. Het feminisme zien ze als een inbreuk op een traditionele balans tussen man en vrouw. Hun verzameling essays en verhalen gaat over de stereotype vrouw die losbandig, ontrouw en bedriegend zou zijn. En dat kan ik alleen maar vrouwenhaat noemen. Lossere normen rondom seksualiteit en het huwelijk zouden het makkelijker maken voor vrouwen om vreemd te gaan, terwijl mannen steeds harder moeten concurreren. Dit is de kern van het antifeminisme in deze hoek van het internet.

Mannen die in deze theorie geloven kunnen steun vinden bij elkaar als ze meemaken dat een relatie op de klippen loopt. Maar met het delen van deze ideeën geven ze elkaar reden om steeds extremere tactieken te gebruiken in de omgang met vrouwen en argumenten om te geloven dat feminisme een gevaar is voor de samenleving. Verwijzingen naar ‘The Red Pill’ heb ik nog niet gezien in de mainstream politiek. Wel is er bij FvD-uitgeverij De Blauwe Tijger een boek uit 2013 beschikbaar over deze theorie. Daarnaast is het idee van de ‘feminiserende’ samenleving die mannen zwakker maakt een terugkerend thema bij reactionair rechts.

Jordan Peterson

2016 was het jaar dat tegendraads en conservatief zijn hip werd. Terwijl Trump nog campagne voerde in de VS, was de Canadese professor Jordan B. Peterson al een internationale beroemdheid. Voordat hij bekend werd met controversiële standpunten schreef hij en gaf hij lezingen over psychologie, cultuur en spiritualiteit. Peterson werd in 2016 razendsnel populair én controversieel nadat hij video’s plaatste waarin hij protesteerde tegen een wetswijziging die genderidentiteit toevoegt aan de grondwet die beschermt tegen o.a. discriminatie. Peterson vond dat de grondwetswijziging tegen de vrijheid van meningsuiting in ging. Ook gebruikte hij zijn platform om andere progressieve ideeën te bekritiseren.

Petersons populariteit na 2016 is voornamelijk te danken aan zijn boek ‘12 regels voor het leven’, met name populair onder jonge mannen. Dit boek lijkt vooral bedoeld als spirituele houvast aan de hand van persoonlijke anekdotes en verhalen uit de bijbel, Disney-films en meer. De verhalen over vaderschap en opgroeien zijn niet enkel bedoeld voor mannen, maar de boodschap over traditionele mannelijke waarden zoals lef en standvastigheid zetten wel de toon. Het lijkt allemaal goed bedoeld maar regelmatig is het de aanleiding om felle kritiek te leveren op progressieve ideologie.

Peterson noemt dit ‘Postmodern Marxisme’ en omschrijft het als een obsessie met streven naar gelijkheid. Hij kan er niet tegen dat er samenlevingsgerichte machten zijn die invloed hebben op het leven van mensen. Peterson meent dat deze ideeën luiheid aanmoedigen en jongens op universiteiten leren om zichzelf te haten. De manier waarop Peterson schrijft en spreekt over progressieve bewegingen zet ze neer als sluw, misleidend en met als doel om culturele symbolen die houvast bieden uit te wissen. Door meerdere keren te verwijzen naar het patriarchaat, waarin de man de baas is, verraad Peterson dat zijn pijlen vooral gericht zijn tegen het feminisme. Achteraf gezien lijkt deze karikatuur van de progressieve beweging heel erg op wat reactionair rechts nu beschrijft als ‘wokeness’. Deze manier van denken is gebaseerd op boeken van Ph.D. Stephen Hicks, die filosofische stromingen uit de jaren 60 en 70 beschrijft. Beide auteurs beschrijven progressieven als mensen die geen enkele nuance kunnen of willen begrijpen, met slechts af en toe een voorbeeld. De redenen die feministen zelf noemen voor hun politieke acties, worden genegeerd.

Andrew Tate

Het verschil tussen de intellectuele en spirituele Peterson en het volgende rolmodel van tegendraadse tienerjongens had niet groter kunnen zijn. De reden dat Tate populair werd was dezelfde: hij was controversieel en vertelde met name jonge mannen hoe ze grip konden krijgen op hun leven. De Amerikaans-Britse ex-kickbokser Andrew Tate was in 2016 al bekend van Big Brother in het Verenigd Koninkrijk. Hij werd echter uit de show getrapt nadat bekend werd dat er een rechtszaak liep tegen hem over een beschuldiging van verkrachting. Clips van controversiële uitspraken gingen pas viraal in 2022, nadat hij als influencer voor zichzelf was begonnen. Tate gaf zijn fans tips over fitness, man zijn, flirten met vrouwen en hoe je zelf geld verdient door vrouwen seksueel getinte livestreams te laten doen. De extremere quotes van Tate over doen wat je wilt met vrouwen passen in een zorgwekkend patroon van uitbuiting. Maar ja, het controversiële is waarschijnlijk de reden dat het juist Tate was die de bekendste werd.

Het feit dat Tate zo extreem is, wekt zelfs de indruk dat hij het niet echt serieus meent maar zijn uitspraken doet om aandacht te krijgen. De manier waarop hij praat over vrouwen en seks is een echo van ideeën uit “The Red Pill”, bijvoorbeeld het idee dat vrouwen stiekem willen dat de man heel dominant is. Berichten over bezorgde leraren in o.a. het Verenigd Koninkrijk deden een discussie oplaaien of het delen van dit soort content bijdraagt aan de verspreiding van seksistische denkbeelden onder jongeren. Dat is alleen lastig te bewijzen. Tate had niet heel lang om te genieten van de roem: in augustus 2022 werd zijn account verbannen van de online platforms, maar zijn fans bleven clips uploaden. En in december werden hij en zij broer Tristan opgepakt als verdachten van mensensmokkel, verkrachting en georganiseerde misdaad in Roemenië. De zaak loopt nog, maar de broers mochten terug naar de VS.

Tot slot

Het liefste zou ik willen zeggen dat we dat soort influencers vooral moeten negeren. Maar om het debat beter te voeren is het belangrijk om te begrijpen waar schadelijke en krankzinnige theorieën vandaan komen. Een discussie over wat seksistisch is kan erg heftig voelen. Aan de ene kant blijft het belangrijk om de moeite te doen om de ander goed te begrijpen, maar aan de andere kant moeten we precies kunnen uitleggen welke stereotypen over vrouwen echt neerbuigend zijn. Over mannen bestaan ook schadelijke stereotypen, daar zal ik in deel 2 van deze artikelenreeks op in gaan.