Onderdrukking, slavernij, genocide en geweld zijn ontzettend kut. Ik denk dat er niemand lid is van DWARS die het daar niet mee eens is. Wij zetten ons in om al deze verschrikkingen de wereld uit te helpen. Om dit te bereiken, moet er niet alleen gekeken worden naar hoe we geweld kunnen stoppen, maar ook hoe het kan gebeuren dat mensen onmenselijke dingen doen. Hoe kan het dat een groep bevrijdde tot slaaf gemaakten zelf een groep mensen tot slaaf maakt toen zijzelf aan de knoppen zat? Hoe kan het zijn dat een bevolking die zelf een geschiedenis kent van eeuwenlange onderdrukking die uitmondt in een genocide, een bevolking onderdrukt en een genocide pleegt toen ze zelf aan de macht kwam? In dit artikel ga ik in op hoe onverwerkte trauma’s een bevolking kan leiden tot anderen dezelfde trauma’s geven. Ik doe dit aan de hand van twee casussen: Liberia en Israël.

De politieke geschiedenis van Liberia

Liberia is een land in West-Afrika dat in 1822 is begonnen als een experiment. Het idee was om tot slaaf gemaakten en vrije zwarte mensen ‘terug te brengen’ naar Afrika. Het feit dat deze mensen soms al 200 jaar in Amerika woonden en oorspronkelijk vaak niet eens uit deze regio kwamen, werd in die tijd niet belangrijk geacht. Afrika is Afrika, zwarte mensen zijn zwarte mensen, zo was het idee. Het begon in 1822 met 86 mensen en uiteindelijk groeide deze groep uit tot ongeveer 5% van de bevolking van Liberia. Deze groep mensen wordt de Americo-Liberianen genoemd. De overige 95% van de bevolking waren de oorspronkelijke bewoners, verdeeld over een aantal etnische stammen.

In 1847 werd een grondwet opgesteld, sterk gebaseerd op de grondwet van de Verenigde Staten. Deze grondwet was, net als die van de VS, alleen bedoeld voor de elite: alleen mannen van 21 jaar of ouder met land in bezit mochten deelnemen aan het systeem. Dit sloot automatisch de oorspronkelijke bewoners uit, aangezien zij geen landeigenaren waren. Dit leidde tot een situatie die te vergelijken was met de situatie in de VS waar veel van deze leiders, of hun ouders, waren opgegroeid: machtige plantage-eigenaren met een werkende bevolking die niets te zeggen had. In 1930 stelde de Volkenbond vast dat er in Liberia op grote schaal slavernij en dwangarbeid voorkwam. De nakomelingen van tot slaaf gemaakten maakten nu zelf mensen tot slaaf.

In 1980 was er een militaire coup door Samuel Doe, een Krahneen etnische stam in Liberia. Er werd gehoopt dat dit zou leiden tot de politieke emancipatie van de oorspronkelijke bevolking, maar in de praktijk leidde dit niet tot systeemverandering. De Americo-Liberianen aan de top werden simpelweg vervangen door Krahn. Dit leidde in de jaren ‘90 tot grote onvrede en een van de meest wrede burgeroorlogen ooit, gevochten door kindsoldaten en betaald door bloeddiamanten.

Antisemitisme en de oprichting van de staat Israël.

Zolang als het Jodendom bestaat, worden de Joden onderdrukt. Altijd werden zij gezien als buitenstaanders en vaak kregen ze de schuld van wat fout ging in de maatschappij. De Zwarte Dood? Dat kwam niet door een bacterie, maar door de Joden. Grote economische ongelijkheid? Dat kwam niet door een groep mensen die rijk werden door andere mensen voor hen te laten werken, maar door de Joden. Ironisch genoeg ook: communisme? Dat kwam niet door een onderdrukte werkende klasse die vocht voor diens eigen rechten en vrijheden, maar door de Joden.

Deze traditie van antisemitisme legde de basis voor de opkomst van de nazi’s. Zij vertelden dat Joden de oorzaak zijn van zowel het kapitalisme (“Alle bankiers zijn Joden, alle Joden zijn rijk”) als het communisme (de nazi’s hadden het altijd over het Judeo-Bolshevisme) en het verliezen van de Eerste Wereldoorlog (de DolkstootlegendeDe Dolkstootlegende was een complottheorie van de nazi's dat de oorlog niet verloren is op het slagveld maar doordat sociaaldemocraten en Joden achter de rug van het leger en de keizer om zich hadden overgegeven. Het ‘Duitse volk’ moest volgens de nazi’s vechten tegen de Joden en andere niet-Duitsers om hun cultuur en ras zuiver te houden. Dit leidde tot de Holocaust. Hierin werden 6 miljoen Joden, ongeveer twee derde van de Joodse bevolking in Europa, vermoord, simpelweg om wie ze waren.

Om deze discriminatie en onderdrukking te ontvluchten ontstond het idee dat de Joden een eigen staat moesten hebben om zelf de baas te zijn over hun eigen lot. Dit wordt zionismeHet zionisme bestond al voor de Holocaust, maar nam na de Tweede Wereldoorlog pas echt een serieuze vorm aan genoemd. Hieruit is de staat Israël ontstaan. Maar, net als in Liberia, was het gebied waar ze deze staat wilden bouwen geen onbewoond gebied. Hier woonden namelijk al Palestijnen. Palestina was in deze tijd een onderdeel van het Britse Rijk. De Britten vonden het een goed idee om de Joden dit stuk grond te geven, voornamelijk omdat de Britten het een goed idee vonden dat de Joden in ieder geval niet in Groot-Brittannië gingen wonen. De Palestijnen vochten terug tegen deze bezetting. De Britten trokken weg uit het gebied en de Joden voelden zich opnieuw aangevallen om wie ze waren en in de steek gelaten door het Westen. Het voelde voor hen alsof ze opnieuw werden aangevallen wegens hun identiteit en dus gingen zij ook de strijd aan. Dit heeft geleid tot een gewelddadige geschiedenis in Palestina met een apartheidssysteem, oorlogen, aanslagen, ontvoeringen en uiteindelijk opnieuw een genocide.

Deze beweging, van onderdrukte bevolking naar onderdrukker, kan ook gezegd worden voor de leiders van Sovjet-Unie of China. Deze staten die beloofden de werkende klasse te bevrijden van onderdrukking, maar bleken uiteindelijk zelf erg onderdrukkende regimes te zijn. Ditzelfde is ook te zien in veel voormalige koloniën, waarin vrijheidsstrijders bevrijding van onderdrukking beloofden maar zelf heel onderdrukkend waren. Dit kan leiden tot genocides, zoals in Rwanda, Cambodja, Congo en Soedan.

Hoe kan dit gebeuren? Als er één groep op aarde is die weet hoe verschrikkelijk het is om in slavernij te leven, dan zijn het toch wel tot slaaf gemaakten zelf? Als er één groep op aarde is die weet hoe verschrikkelijk het is om onderdrukt en vermoord te worden om wie ze zijn, dan is het een groep die dat zelf heeft meegemaakt?

De psychologie achter onderdrukking

Een psychologisch concept genaamd “identificatie met de dader” is een idee dat vooral wordt toegepast op de slachtoffers van seksueel misbruik bij kinderen. Omdat slachtoffers vaak afhankelijk zijn van hun misbruikers voor eten, onderdak en overleven ontstaat er een ingewikkelde relatie met de dader. Als verdedigingsmechanisme kan er onbewust worden geïdentificeerd met de misbruiker. Dit uit zich in bijvoorbeeld het overnemen van gewoonten maar ook het overnemen van gedrag.

Dit geldt niet alleen voor misbruikte kinderen maar ook voor tot slaaf gemaakten. Ook zij zijn afhankelijk van hun misbruiker voor eten, onderdak en overleven. Dit kan ook leiden tot onbewuste identificatie met de agressor. Culturele voorbeelden uit Liberia onderstrepen dit. De Americo-Liberianen kleedden zich als plantage-eigenaren en bouwden huizen die verdacht veel lijken op plantagehuizen. Ook het aannemen van een grondwet gebaseerd op de Amerikaanse is hier een voorbeeld van. Maar het zou relatief onschuldig zijn als het hier bij blijft, maar dat is niet zo. Ook het agressieve gedrag kan worden overgenomen. Dit kan komen door de identificatie met de agressor, maar ook door herhalingsdwang en een verstoorde affectregulatie.

Herhalingsdwang is een concept uit de traumaliteratuur waarin slachtoffers de neiging hebben om situaties te herhalen die lijken op hun oorspronkelijke trauma, maar dan zelf de daderrol aannemen. Het doel hiervan lijkt te zijn dat slachtoffers controle willen terugpakken die men niet had op het moment dat hen het trauma werd aangedaan.

Affectregulatie is het vermogen om lichamelijke en psychologische gevoelens, emoties en behoeften op te merken en hiermee om te gaan. In traumaslachtoffers is dit vaak verstoord en hierdoor hebben traumaslachtoffers soms moeite met het reguleren van emoties en empathie.

De sociologische effecten van onderdrukking

Een bekend concept in de sociologie is de in-group en de out-group. Mensen die erbij horen en mensen die er niet bij horen, om wat voor reden dan ook. Slachtoffergroepen zijn tijdens hun trauma vaak ontzettend aangewezen op elkaar, terwijl ze worden aangevallen vanuit ‘de ander’. Dit leidt tot een sterke interne solidariteit, een mindset van “wij tegen de rest”. Vanuit deze gedachte kan het goed worden gepraat om anderen iets aan te doen om jezelf te beschermen.

Als je als groep heel lang bent onderdrukt en zo hard bent aangevallen zoals de Joden, ontstaat er het gevoel dat de groep beschermd moet worden, ten koste van alles, om te voorkomen dat ze opnieuw worden aangevallen. In Israël werden de Joden aangevallen door de Palestijnen, die op hun beurt ook werden aangevallen en hun groep willen beschermen. De Israëliërs zien de Palestijnen als een bedreiging voor het voortbestaan van zichzelf en hun groep, en andersom zien de Palestijnen de Israëliërs ook zo.

Ook gaat onderdrukking gepaard met armoede en marginalisering. Als iemand of een groep heel lang de eindjes aan elkaar heeft moeten knopen, is de angst altijd dat ze terug zal moeten naar deze situatie. Zodra de groep dan macht krijgt, is de reactie om zo veel mogelijk middelen naar zichzelf toe te halen zodat ze nooit meer te weinig hebben. Dit geldt niet alleen voor fysieke middelen zoals eten en onderdak, maar ook sociologische middelen als macht. Als je, na lange tijd van te weinig hebben, eindelijk de kans hebt om meer te krijgen is het heel lastig om te delen.

Veel Joden die naar Palestina kwamen na de Holocaust, hadden geen cent te makken. Alles was gestolen of opgemaakt tijdens het vluchten voor de nazi’s. De angst om ooit terug te gaan naar armoede en afhankelijkheid van anderen levert zo’n grote psychologische wond op dat dit leidt tot een sterke drang om middelen en macht te concentreren in de eigen groep.

Dit leidt tot een ideologie die ook gebaseerd is op uitsluiten. De mentaliteit is zo vastgeroest op in- en out-groups en het trauma van te weinig hebben, dat er alles aan gedaan wordt om voor jouw in-group zoveel mogelijk middelen en macht te verzamelen.

Daarnaast is dehumaniseringHet niet zien van andere mensen als mensen ook een belangrijk onderdeel van zo’n ideologie. Als jij al sinds mensenheugenis wordt neergezet als minder menselijk, is het makkelijker om een ander ook af te schilderen als minder menselijk. Hierdoor wordt het makkelijker om deze mensen geweld aan te doen.

Omdat de Joden zo lang geen plek hadden waar ze niet werden buitengesloten of zich veilig konden voelen, is het zionistische project ontstaan. De kolonisten zagen de Palestijnen als een bedreiging voor de vrede en vrijheid in hun nieuw gestichte staat. De Palestijnen worden dus niet gezien als medemensen die al eeuwen wonen op de plek waar jij nu ook wilt wonen, maar als terroristen die er alles aan doen om Joden niet veilig te laten voelen.

Deze trauma’s zijn nog het meest vers aan het begin van het bouwen van de nieuwe samenleving. Hierdoor zijn deze psychologische en sociologische effecten het meest heftig op dit cruciale moment. Dit zijn namelijk de momenten dat de instituties van de samenleving worden gevormd. Denk hierbij aan hoe de overheid zelf wordt ingericht, hoe neutraal rechters zijn, hoe vrij journalisten zijn, hoe macht wordt verdeeld. In Israël kun je dit terug zien in hoe het leger, de rechtspraak en de bureaucratie gericht is op het beschermen van de Joodse meerderheid, in plaats van het beschermen en dienen van alle inwoners van het land.

Stel, als gedachte-experiment, dat een generatie hierna al dit trauma is verwerkt. Dan zijn deze instituties nog steeds gericht op de machthebbende groep. Hierdoor wordt de onderdrukking en het geweld genormaliseerd (“Ik weet niet beter”) en wordt het verankerd in de samenleving. Instituties zijn ontzettend moeilijk te veranderen en hierdoor is het nog lastiger om het probleem op te lossen.

Trauma’s worden doorgegeven

Net hadden we het gedachte-experiment dat het trauma na één generatie is opgelost. In de praktijk, gebeurd dit nooit. Trauma’s kunnen worden doorgegeven aan de volgende generatie. Als je bent opgegroeid in een omgeving waarin iedereen altijd bezig is met het beschermen van de in-group en het uitsluiten van de out-group, is dat iets wat je zelf ook gaat doen. Dit kan leiden tot een herhaling van patronen en gedrag van de vorige generaties, waardoor het uiteindelijk een onderdeel wordt van de cultuur.

Ook de reacties op bedreigingen van je in-group kunnen voortkomen uit trauma van het collectief en andere generaties. De “nooit-meer” gedachte is zo sterk dat preventief geweld gezien wordt als een legitieme optie.

Gedeelde trauma’s werken ook verbindend. Als een groep iets aangedaan is dat zo verschrikkelijk en traumatiserend is, leidt dit tot een sterke, gedeelde identiteit. Dit leidt opnieuw tot een grotere “wij tegen de rest”-mentaliteit. De kleinste bedreiging van de in-group of de instituties die daaraan verbonden zijn, wordt gezien als een aanval. Dit is duidelijk te zien aan hoe Israël reageert op elke kritiek op hun handelen. Dit wordt niet gezien als kritiek op het handelen van een overheid, maar als aanval op de hele in-group. Hierdoor wordt kritiek op Israël door de Israëliërs gezien als een aanval op alle Joden en hun recht om te bestaan, ook al is dit helemaal niet aan de hand.

Ten slotte wordt deze gedeelde identiteit van het beschermen van de in-group ook gebruikt in de politiek. Leiders kunnen steun krijgen voor geweld door het collectieve trauma aan te spreken. “Dit geweld is nodig om er voor te zorgen dat ons nooit meer iets wordt aangedaan”. Zo blijft het onverwerkte trauma een levend onderdeel van een samenleving.

Concluderend

Geweld is een vicieuze cirkel. Als een groep mensen iets verschrikkelijks is aangedaan, zal deze groep er alles aan doen om zichzelf te beschermen tegen een herhaling van dit geweld. Hierin kan het zelfs zo ver doorslaan dat het de andere groep precies aan doet wat de groep zelf ooit is aangedaan. Deze groep wordt vervolgens ook getraumatiseerd door datgene wat hen is aangedaan, waardoor deze groep zichzelf wil beschermen tegen herhaling en daarin doorslaat. Het is ontzettend moeilijk om deze cirkel te doorbreken aangezien de groepen allebei diepe psychologische wonden hebben. Hieruit ontstaat een wereldbeeld dat onverenigbaar is met het vredig samen wonen met de ander.

Een ontzettend belangrijke stap in het verwerken van een trauma is erkenning. Natuurlijk de erkenning dat jou iets verschrikkelijks is aangedaan, maar daar heb je zelf niet zoveel over te zeggen. Waar je wel controle over hebt, zijn je eigen acties. De erkenning dat jij ook verschrikkelijke dingen hebt gedaan is daarom nog belangrijker. Dit kan namelijk beginnen met het afbreken van de cirkel van geweld. Want alleen als je zelf een onderdeel bent van de vicieuze cirkel, kan je er iets aan veranderen.