In onze economie hebben niet de mensen die het werk doen of op wie dat werk invloed heeft het voor het zeggen, maar grote aandeelhouders die de democratisering van onze samenleving tegenhouden. Zij hebben onze economie gegijzeld. Wat we willen is eigenlijk heel normaal: dat de democratie niet ophoudt bij het stembureau, maar ook aanwezig is op de werkvloer.

Het ondemocratische karakter van onze huidige economie schadelijk voor zowel mens als milieu. We weten inmiddels dat wanneer de werknemers het voor het zeggen hebben, zij opkomen voor mens en milieu. Als commissie economie hebben we de afgelopen tijd verschillende democratische economieën bestudeerd. Ik heb de meest aansprekende voorbeelden uitgekozen om met jullie te delen: Mondragón Coöperatie en de gemeente Marinaleda. Deze op solidariteit gerichte economische democratieën laten ons zien dat een echte democratie wel degelijk mogelijk is, en dat het welzijn van de mens niet gekoppeld hoeft te zijn aan kapitalistisch gezag. Laten we samen het kapitalisme voor heel eventjes ontvluchten, maar naar waar? Spanje!

Mondragón Coöperatie

In de nasleep van de Spaanse Burgeroorlog heerste er honger en armoede in de Baskische regio. Het beruchte bombardement van Guernica en de jaren van onderdrukking die volgden, maakten dit gebied tot een van de armste van Spanje. Nu behoort deze regio tot een van de gezondste, groenste en welvarendste regio’s in Spanje. Dit is grotendeels te danken aan één indrukwekkende coöperatie: Mondragón. Mondragón werd meer dan 70 jaar geleden opgericht door de Rooms-katholieke priester José María Arizmendiarrieta, die – zoals vele andere Spanjaarden – een alternatief zocht voor het opgelegde staatskapitalisme van de fascistische dictator Franco. Een gedurfd experiment met een socialistisch karakter, iets wat ongekend en levensgevaarlijk was in een land waar elke vorm van communisme met geweld werd bestreden.

Toch groeide Mondragón uit tot een federatie van onderling verbonden coöperaties. Met deze organisatorische groei kwam er ook een complexere bestuursstructuur. Om de federatie draaiende te houden ontstonden er verschillende organen, met elk hun eigen taak. Het belangrijkste orgaan is het algemene ledenoverleg dat altijd het laatste woord heeft. Het algemene ledenoverleg benoemt de bestuursraad, het dagelijks bestuur en het brein van de federatie. Daarnaast is er een ‘compagnie-congres’, een soort parlement dat de deelnemende coöperaties binnen de federatie vertegenwoordigt. De federatie heeft vele verschillende commissies en andere bestuursorganen, met allemaal hun eigen verantwoordelijkheden.

Mondragon is in vele opzichten net als DWARS: een bureaucratisch monster. Een zeer efficiënt monster, met een paar zeer sterke pluspunten die het waard zijn om te benoemen.

• Mondragón heeft geen externe aandeelhouders.
• Winst (surplus) wordt geïnvesteerd in de coöperatie en niet uitgekeerd aan kapitalisten. Dit maakt het mogelijk voor de coöperatie om het welzijn van de werknemer op de eerste plek te zetten.
• De coöperatie is crisisbestendig. Terwijl een vierde van de Baskische regio werkloos was tijdens de crisis van de jaren ‘70, werd minder dan 1% van de Mondragón-werknemers ontslagen. Dit komt vooral door het federale karakter van Mondragón, dat het mogelijk maakt om werknemers in tijden van nood naar andere coöperaties binnen de groep te verplaatsen. Zo wordt werkloosheid voorkomen.
• De werknemers bepalen de hoogte van de lonen van directeuren en leidinggevenden. Dit leidt tot een kleinere loonkloof tussen een algemeen directeur en de werknemers. Deze de kloof verschilt per coöperatie, maar geen enkele algemeen directeur verdient meer dan negen keer zoveel als het minimumloon binnen de coöperatie. Een groot contrast, binnen Amerikaanse bedrijven verdienen algemeen directeuren gemiddeld 351 keer zoveel!
• Interne fondsen zijn niet alleen gericht op het welzijn van de coöperatie, maar ook op het versterken van de lokale gemeenschap. Het compagnie fonds maakt minimaal 10% van de winst beschikbaar voor gemeenschapsprojecten, zoals onderwijs en sport in de Baskische regio.
• De Laboral Kutxa, een bank die voortkomt uit een coöperatieve bank die opgericht werd om de Mondragón groep te ondersteunen, is onafhankelijk en volledig coöperatief. Deze bank beschikt over een ‘ondernemende divisie’. Deze divisie werkt samen met andere werknemers om nieuwe coöperatieven op te richten. Binnen Mondragon is ondernemen geen individuele, maar een collectieve taak. Iedereen is verantwoordelijk, en iedereen kan dus ook terugvallen op de groep. Dit is een breuk met het geromantiseerde beeld van de ‘zelfstandige ondernemer’, een man die met zijn spaargeld een groot risico neemt en een kleine onderneming begint waardoor die door individuele inzet schatrijk wordt. Dit is natuurlijk onzin. In de werkelijkheid zijn ondernemers volledig afhankelijk van onze sociale voorzieningen; Mondragon erkent deze realiteit en zet vol in op de kracht van collectieve groei.

Mondragón is verre van perfect, en moet ook zeker niet gezien worden als het ideale voorbeeld van een democratisch bedrijf. De federatie wordt bijvoorbeeld gedwongen om kapitalistische strategieën toe te passen om te concurreren met andere grote bedrijven. Ook staat de interne democratie steeds meer onder druk, mede door flexcontracten. Ondanks deze imperfecties blijft Mondragón een voorbeeld van een democratisch bedrijf, een waar we zeker op kunnen bouwen.

Marinaleda

Marinaleda is een kleine gemeente in het zuiden van Spanje. Het is een gemeenschap van landbouwers en anarchisten met een uniek sociaaleconomisch systeem. Na de dood van de dictator Franco werd de provincie getroffen door werkloosheid, armoede en toenemende droogte. Een op de zes inwoners van dit dorp was werkloos. De gemeente bestaat al een langere tijd, maar met de verkiezing van de charismatische Juan Manuel Sánchez in 1979 slaat ze een andere weg in. Dit was het moment waarop het dorp overging naar een systeem waarin het welzijn van de inwoners en niet winst als uitgangspunt werd beschouwd.

De overgang naar een nieuw systeem was niet alleen logisch, maar ook noodzakelijk. Het zuiden van Spanje werd gekenmerkt door de ijzeren grip van de kapitalisten. Het land was en is voor het grootste deel in handen van grootgrondbezitters, zoals de Hertog van Infantazgo. Arbeiders met tijdelijke contracten waren compleet afhankelijk van seizoenswerk en werden voortdurend uitgebuit. De inwoners van Marinaleda vochten terug tegen de kapitalisten. Ze gingen staken, onteigenden de grondbezitters en gingen zelf het land verbouwen. Het grote grondgebied genaamd El Humoso werd na een lange strijd, met behoorlijk veel bezettingen, aan Marinaleda toegekend door de regionale autoriteiten.

Het succes van Marinaleda leunt echter niet op het bezetten van grond, maar op een belangrijk principe: collectief bezit. De landbouwgrond is het bezit van de gehele gemeenschap. Dit zorgt ervoor dat de inwoners zelf kunnen kiezen welke gewassen zij verbouwen. Om genoeg werk voor iedereen te garanderen wordt er niet gestreefd naar efficiëntie, maar naar werkzekerheid. Arbeidsintensieve gewassen, zoals olijven, worden geteeld om ervoor te zorgen dat iedereen genoeg te doen heeft en niet werkloos raakt. Dit is het compleet tegenovergestelde met de kapitalistische manier van voedselproductie in Zuid-Spanje, waarin de meeste gewassen die verbouwd worden ook de gewassen zijn die de minste arbeidskracht vereisen. Waar als het leven in Marinaleda niet makkelijk is, is het wel eerlijk en zeker. Werknemers werken zes uur per dag en beslissingen worden gezamenlijk genomen. De winst wordt niet verdeeld, maar geïnvesteerd in de gemeenschap.

Of dit model echt werkt? Ja! Het is Marinaleda gelukt om haar bevolking volledige werkgelegenheid te garanderen, zelfs tijdens de Eurocrisis, toen meer dan 30% van de provincie zonder werk zat. Deze gemeente houdt stand door solidariteit als basisbeginsel te nemen. Marinaleda is een goed voorbeeld van een democratische economie. Eén van de belangrijkste kenmerken van democratie is dat verandering altijd mogelijk is. Ook al is Marinaleda geen utopie, verandering veel makkelijker te bewerkstelligen dan binnen onze huidige economie.

Terug uit Spanje

De democratisering van onze economie is geen eendaagse klus, en er alleen erover fantaseren brengt ons niet verder. Toch is het belangrijk om stil te staan bij deze twee systemen. Niemand had gedacht dat een Rooms-katholieke priester een school zou starten die uit zou groeien tot het grootste democratische bedrijf ter wereld. En niemand had kunnen bedenken dat Marinaleda de Eurocrisis niet alleen zou weerstaan, maar er zelfs sterker uit komen. Om onze economie te heroveren, kunnen we van deze alternatieven leren en eigen alternatieven opbouwen. Wij laten ons niet klein maken door de kapitalisten!